واکاوی محرومیت ایران‌ایر از خدمات یاتا: علیه مردم ایران!

یاتا، ایران ایر را از بعضی از خدمات خود محروم کرد. این اصل خبر است. یاتا اما سازمان بین‌المللی نیست، یک اتحادیه‌ی صنفی و تجاری غیردولتی است که بر اساس حق عضویت اعضا اداره می‌شود، همین ماجرا را سوال‌برانگیز می‌کند. قصه از چه قرار است؟ یاتا، انجمن بین‌المللی حمل و نقل هوایی، پیرو تحریم‌های ایالات متحده آمریکا، ایران‌ایر را از دسترسی به خدمات تسویه حساب خود محروم کرده است. معنای این خبر آن است که اگر تا پیش از این ایران ایر می‌توانست بلیط‌های خود را از طریق دفاتر 230 خط هوایی دیگر که در 126 کشور جهان قرار دارند و هم‌چون ایران ایر عضو یاتا هستند، بفروشد و با تسهیلات یاتا بلافاصله تسویه حساب کند، حالا دیگر نمی‌تواند.

یاتا، 65 سال پیش تاسیس شد تا صدای صنعت هوایی باشد و حامی حقوق مصرف‌کنندگان، یعنی مسافران خطوط هوایی. اینک 93 درصد پروازهای کشوری منظم تحت پوشش یاتا قرار دارند. پروازهای هوایی دو دسته اند یا دولتی اند یا غیردولتی. البته ملاک دولتی بودن پرواز، وضعیت مالکیت خط هوایی یا هواپیما نیست، اگر پرواز هدفی نظامی، انتظامی و یا گمرکی داشته باشد، پرواز دولتی محسوب می‌شود، و الا کشوری (Civil Aviation) است. پروازهای کشوری تحت مقررات کنوانسیون شیکاگو و زیر نظارت ایکائو –سازمان بین‌المللی هواپیمایی کشوری- قرار دارد. پروازهای کشوری از آزادی‌های قابل توجهی در حمل و نقل بار و مسافر برخوردارند. 65 سال پیش، خطوط هوایی ارائه دهنده سرویس پروازهای غیردولتی در هاوانا، پایتخت کوبا گردهم آمدند تا مثل هر صنف دیگری برای خود اتحادیه داشته باشند و یاتا را تشکیل دادند. یاتا توفیق‌های فراوانی در گسترش خود داشته است: اگرچه در بدو امر 57 خط هوایی از 31 کشور آمریکای شمالی و اروپایی عضو بودند این حالا رسیده به 230 خط هوایی از 126 کشور جهان. از ایران نیز، هواپیمایی ماهان، آسمان ایران، هواپیمایی کیش و ایران‌ایر در این اتحادیه عضویت دارند. این چهار خط هوایی، پروازهای منظم کشوری در سطح بین‌المللی دارند و از خدمات یاتا استفاده می‌کنند. حالا اما ایران‌ایر از برخی خدمات مالی یاتا محروم شده است.

نکته در این‌جاست که یاتا، بر خلاف ایکائو که وابسته به ملل متحد است، اساساً سازمان بین‌الدولی نیست. این اتحادیه به طور مستقیم هیچ ارتباطی به قضیه تحریم‌های ایران ندارد، حالا هم نه ایران را، بلکه یکی از چهار شرکت ایرانی را از برخی خدمات محروم کرده است، آن هم از سر ناچاری و زیر فشار آمریکا. ابتدای تیرماه سال جاری بود که وزارت خزانه‌داری ایالات متحده با طرح این ادعاها که هواپیمایی جمهوری اسلامی تحریم‌ها را دور می‌زند و برای  سپاه پاسداران و حزب الله لبنان اسلحه جا‌به‌جا می‌کند، اقدام به تحریم ایران ‌ایر کرد. حالا پیرو این تحریم‌ها و با فشارهای ایالات متحده، یاتا نیز خدمات مالی خود به ایران ایر را متوقف نموده است. مقر یاتا در مونترال کاناداست، بخشی از کادر آن نیز در ژنو قرار دارد. خودش نیز نه یک سازمان بین‌المللی که یک اتحادیه غیردولتی است، احتمالاً تنها چیزی که در این میان وجود داشته است، استفاده این اتحادیه از شبکه بانکی ایالات متحده بوده و اینک آمریکا می‌گوید چهاردیواری اختیاری، اجازه استفاده این شرکت ایرانی را از حساب بانکی خود نمی‌دهد!

تحریم‌ ایران‌ایر از سوی یاتا، اقدام انضباطی از سوی این اتحادیه نیست! یاتا ادعاهای آمریکا مبنی بر استفاده نظامی ایران از خطوط هواپیمایی کشوری را تایید و تکرار نکرده است. حتی ایکائو که سازمان مرجع در این زمینه است، حرفی از این مسئله به میان نیاورده. آمریکا در حقیقت یاتا را مجبور کرده و آن هم چاره‌ای برای تسویه حساب‌های مالی خود با ایران ایر نداشته، گفته است نمی‌توانیم خدمات بدهیم. پرسش در این‌جاست که آیا ایالات متحده حق چنین اقدامی را دارد؟

استفاده از خدمات مالی یاتا احتمالاً هیچ ربط مستقیمی به برنامه‌هایی که سبب تحریم ایران ایر شده ندارد. ماجرا تا حد زیادی شبیه به باغبانی است که جلوی جوی آبش را می‌بندد تا به باغ پایین دست آب نرسد، چرا که با باغبان باغ همسایه بر سر لج افتاده است. پرسش این‌جاست: آیا ایالات متحده مجاز به این ممنوع‌سازی است و آیا این نوعی سو استفاده از موقعیت نیست؟ از سوی دیگر به نظر می‌رسد یاتا نیز نسبت به پیگیری این مسئله که بیش از همه برای مشتریان ایران ایر ایجاد مشکل می‌کند مسئول است.

تحریم‌هایی که هوشمند نیست!

آمریکا در تحریم‌های خود به دنبال چه هدفی است؟ طی سال‌های اخیر این ایده در میان حقوق‌دانان به صورت جدی مطرح شده است که تحریم‌های ملل متحد باید به گونه‌ای طراحی شوند که کمترین لطمه را به شهروندان برساند و بیشترین تاثیر را برای تغییر رفتار دولتمردان داشته باشد. پس از تحریم‌های عراق بعثی که باعث به مشکل برخوردن مردم این کشور در تامین غذای خود شد و باز پای سازمان ملل را این بار نه برای تحریم که برای برنامه غذا به این کشور کشاند، این ایده مطرح شد که تحریم‌ها نباید در زندگی روزمره شهروندان ایجاد اختلال کند. در تحریم‌هایی که به بهانه برنامه هسته‌ای ایران صورت گرفت، شورای امنیت این را به عنوان یک هدف در مد نظر قرار داده بود، تحریم‌های هوشمند، این اصطلاحی بود که به شهرت رسید.

ناگفته نماند که برخی تحلیل‌گران هوشمند بودن تحریم‌ها را نیز برگی دیگر از توطئه‌گری‌های قدرت‌های جهانی می‌دانند. مثلا حسن بهشتی‌پور در این خصوص گفته بود: «آمریکا با تحریم هوشمندانه دو هدف دارد:  اولاً مسئله هسته ای را به بازی سیاسی داخلی ایران تبدیل کند و در ثانی اختلاف داخلی را افزایش دهد. چرا که اختلاف داخلی در راستای منافع آمریکاست». اما آمریکایی‌ها و به دنبال آن‌ها اروپایی‌ها خیلی زود زیر قصه تحریم‌های هوشمند زدند. آن‌ها اقدام به تحریم‌های مستقلی اضافه بر تحریم‌های شورای امنیت کردند، گو این که مسئله نه بر سر تغییر جهت‌گیری‌های دولتمردان ایران که بر سر فشار بر ایران به هر قیمتی و با هر وسیله‌ای بوده است.

یک سال و نیم پیش و با آغاز وضع تحریم‌های مستقل کشورهای غربی، مدودف رئیس جمهوری روسیه با اعتراض به این روند گفته بود از تحریم‌های فلج‌کننده‌ای که به مردم ایران آسیب می‌رساند، حمایت نمی‎کند. وی افزوده بود: «تحریم‌ها باید «هوشمند»، «جهانی» و در پی یک هدف باشد، و باید توسط کشورهای اصلی که در آن مشارکت دارند، مورد بحث و گفت‌وگو قرار گیرد».

تحریم‌های آمریکا درست به جای اول برگشته اند. سی سال پیش این کشور از تحریم صنعت هوایی ایران شروع کرد، تحریم‌هایی که در درجه اول شهروندان ایرانی و نه هیچ کس دیگر را نشانه گرفته است. علی دادپی در خلال مقاله‌ای با عنوان «بازبینی صنعت هوایی ایران: قربانی تحریم‌ها یا محصول سوءمدیریت» به این نکته اشاره می‌کند که یکی از مشکلات صنعت هوایی تحریم‌های آمریکاست که باعث شده متوسط عمر هواپیماهای ایران ایر به بیش از 22 سال افزایش یابد. اگرچه نوسازی ناوگان هوایی ایران تا دهه 90 میلادی از طریق کشور ثالث صورت می‌گرفته است، اما با تحریم‌های شورای امنیت این امر نامیسر شد. او به این نکته هم اشاره می‌کند که هر گاه سقوطی اتفاق می‌افتد، مسئولین نقش تحریم‌ها و فرسودگی ناوگان هوایی را منکر می‌شوند و آن را به سوءمدیریت نسبت می‌دهند: اشتباه خلبان، اشتباه برج مراقبت فرودگاه و این اشتباهات است که به سقوط هواپیما می‌انجامد. او در مقاله خویش به این نتیجه می‌رسد که تحریم‌ها مانع نوسازی هواپیماها شده و به خاطر نظام قیمت‌گذاری سفرهای هوایی مسبب وابستگی بیشتر  خطوط هوایی به دولت شده است. این گونه است که در سال 1388 پنج سانحه هوایی در ایران رخ داده که باعث درگذشت 188 شهروند غیرنظامی ایران شده است. تحریم‌هایی هوایی در درجه اول شهروندان را نشانه گرفته و اتفاقاً زمینه‌ساز وابستگی بیشتر خطوط هوایی ایران به دولت شده است.

مدودف خواسته بود تا از تنبیه ملت ایران با تحریم‌ها خودداری شود. این چیزی بود که غربی‌ها نخواستند به آن توجه کنند و حالا از منع سرمایه‌گذاری‌های بزرگ در ایران رسیده اند به سنگ‌اندازی در راه سیستم مالی یاتا. این اقدام ایالات متحده به نوعی از کار انداختن ساز و کار ملل متحد است. کشوری که خود از بازیگران موثر سازمان ملل به شمار می‌رود، طی دهه اخیر بیش‌ترین نافرمانی از تصمیمات شورای امنیت را که از قضا خود نقش ویژه‌ای در اتخاذ آن‌ها دارد، به نمایش گذاشته است.

پ.ن: این را برای روزنامه آرمان نوشتم. این‌جا. به خاطر همان قسمت‌های متن که برجسته کردم، این‌جا می‌گذارم. هر چند گزارش است و زیاد هم نباید شخصا متامل می‌شدم در قضیه.