درباره دین سیاسی، اخلاق سیاسی، وظیفه اخلاقی و البته «الی»

0- اکرانش تمام شد که شد، اندیشه که تابع مد نیست.

1- دومین بار که درباره الی را دیدم، ابوالفضل گفت: «به همه دروغ‌های فیلم نمره زیر 10 بدم، دروغ آخری فیلم نمره‌اش بالای دهه» دروغ آخری فیلم، همانی است که سپیده(گلشیفته) به نامزد الی(صابر ابر) می‌گوید. همان که الی هیچ حرفی از تو نزد. البته دوستانی که اندک آشنایی دارند با من، می‌دانند که من هم حرفش را قبول نکردم و …

2- «اخلاق» مسئله‌ای است غیردینی و البته در عین حال از نظر فقها، تنه دین است. یعنی اخلاق بر شالوده عقاید است و زیربنای احکام. وقتی هم که حرف از دین سیاسی می‌زنیم، مسئله اخلاق سیاسی نیز باید حل شود. از طرف دیگر، بدبختانه یا خوشبختانه امروز منادیان دین سیاسی، مدعی یکگی(یکه‌گی) فهم از دین و قرائت‌های دینی هستند. از چنین نگاهی یگانگی هنجارهای اخلاقی در تمامی حوزه‌ها بر می‌آید.

3- سپیده باید دروغ می‌گفت؟ او در تمام فیلم اشتباه کرد و دروغ گفت، شاید اگر دروغ نمی‌گفت وضعیتی که البته لزوماً ارتباط علّی با دروغ‌های او نداشتند، پدید نمی‌آمد؛ اما دروغ آخر چه طور؟ آیا آنجا می‌توان او را محق دانست؟ هرکس می‌تواند نظری داشته باشد. نظری که بیش از همه باید به آن توجه کرد، نظر اولین نفر در این‌باره است. اصغر فرهادی معتقد است دروغ پایانی فیلم از نظر اخلاقی قابل دفاع است.

4 و 5- هنجارهای اخلاقی به صورت سنتی با معیار خوب یا بد سنجیده می‌شوند. کاری یا خوب است یا بد. اما سپهر دنیای مدرن وضعیتی را پدید آورد که به سادگی خوب بودن، یا بد بودن را نمی‌توان در آن به قضاوت گذاشت. شاید کاری بهتر باشد، یا شاید بدتر؛ اما نه می‌توان گفت چیزی مطلقا خوب است و نه می‌توان گفت مطلقا بد. از نظر اصغر فرهادی، یه پایان تلخ به‌تر از تلخی بی‌پایانه؛ وقتی ایده‌ال بین دو محذور دوران دارد، آیا فعلی که برای نیل به ایده‌آل وجود دارد، از نظر بایستگی دچار دوران نیست؟ یعنی سپیده یا باید راست می‌گفت و تلخی بی‌پایانی را برای نامزد الی به وجود می‌آورد که از نظر غایی مطلوب نیست، یا باید دروغ می‌گفت و صرفاً پایان تلخی را رقم می‌زد (که بهتر است.) دروغ در نگاه اوّل و با درک بی‌واسطه مذموم است؛ مذمومی که می‌توان بر آن ادعای اتفاق کرد، از ابتدای بشریت تا کنون هیچ‌کس در ستایش دروغ نگفته است؛ اما در اینجا مصلحت عالی‌تری به میان می‌آید و دروغ گفتن به راست گفتن ترجیح می‌یابد.

6- ما امروزه طعم نگاهی را می‌چشیم که قائل به وحدانیت است؛ یعنی از نظر او قرائت‌های متفاوت از دین ممکن نیست، حقیقت در همه جا یکی است، وقتی حقیقت دینی وحدانیت دارد، مطلوب سیاسی نیز وجهی از همان حقیقت است و وحدانیت دارد، حتی امر فقهی نیز باید در همان صراط باشد و آیت‌الله‌ العظمی صانعی بدعت‌گذار تلقی می‌شود و و و و. چه کسی مدعی است که این نگاه می‌تواند از هنجارهای اخلاقی متفاوت دفاع کند؟ اگر تناقضی در نظر و عمل وجود نداشته باشد، این نگاه قائل به همان اخلاقیاتی در امر سیاست است، که در امر روابط صرفاً دوطرفه‌ی انسان‌ها.

 

7- گفتم از ابتدای بشریت کسی در ستایش دروغ نگفته است؟ اشتباه کردم. همه بر این باور نیستند که اخلاق یگانه است. یعنی بعضی‌ها معتقدند اخلاق در هر حوزه‌ای مطابق ایده‌آل‌ها و نیازهای آن حوزه تعیین می‌شود. چرا که از نظر آن‌ها «گاهی شرایطی است که ناچاری از گناه.» حرفم را با اظهار نظر عباس عبدی در مورد بازرگان روشن می‌کنم. عباس عبدی ایراد بازرگان را بیش از حد اخلاقی بودن او دانسته بود. وقتی خبرنگار شرق با تعجب تمام از عبدی می‌پرسد که این کجایش عیب است، عبدی جواب می‌دهد: «پشت پا زدن در حالت عادی کار بدی است؛ اما وقتی در بازی فوتبال در حال گل خوردنی، این پشت پا زدن نه تنها کار بدی نیست، بلکه وظیفه شما هم هست. هیچ‌کس در چنین شرایطی این کار را بد نمی‌داند؛ اما مهندس بازرگان این پشت پا را نمی‌زد.»

8- شنیده ام که یکی از آقایان نماینده، در یکی از تشکل‌های عالی‌مقام دینی، در مورد کهریزک در فشانده اند که «تجاوز هم بوده، ولی بیست، سی‌تا؛ نه دویست، سیصدتا{که کروبی شلوغش کرده!}» از همه روشنفکران می‌خواهم برای این حرف جشن بگیرند، جدی می‌گویم، جدی جدی! احمد کسروی نمی‌دانم بر چه اساسی اعتقاد داشت «ایران یک حکومت به ملاها بدهکار است» ولی واقعاً حرفش صحیح است؛ چرایش را به بند بعد موکول می‌کنم.

9- از اصغر فرهادی خوشم می‌آید چون آدمی است بسیار منطقی. همان چیزی را دارد که من ندارم. نق‌نقو نیست. اگر در تمام فیلم عادت زشت دروغ‌های کوچولو گفتن ما مسلمانان نمونه دنیا را انگولک می‌کند، یک جایی هم حق می‌دهد که دروغ بگوییم. ولو این که آن یک دروغ؛ همه دروغ‌ها را بخرد. فرهادی آدمی اخلاقی است، روی اخلاقیات مطلق و اخلاقیات زمانی-مکانی حساسیت ویژه‌ای دارد؛ اما آدمی نیست که در برج عاج اید‌ه‌آل‌گرایی بنشیند و ولایتی بر مخاطبانش داشته باشد که خود از عهده تکالیف آن بر نمی‌آید. این دقیقاً همان چیزی است که فقهای شیعه، مذهب شیعه و به عبارتی همان ملاهای احمد کسروی نداشتند. همه‌اش بیرون گود می‌نشتند و به حکام می‌گفتند لنگش کن! همه‌اش غر می‌زدند، همه‌اش نق می‌زدند. باید یک بار به حکومت می‌رسیدند و تجربه تمام و کمالی از حکومت کردن می‌کردند، تا واقع‌گرا شوند.

10- من اگر مشی حکومت‌داری روح‌الله موسوی خمینی را نپسندم، دلیل نمی‌شود نگویم که خمینی مرد بزرگی بود. رساله ولایت فقیه او همان لویاتان است. وقتی امام خمینی می‌گوید حفظ نظام از اوجب واجبات است یعنی تجلی هابز در یک ایرانی شیعه قرن بیستمی. وقتی برای حفظ نظام می‌توان واجباتی مثل حج را تعطیل کرد، یعنی اصل اولیه نظریه هابز: بقای بی‌قید و شرط حکومت و این یعنی زایش مدرنیته حقوقی. اثری که خمینی بر ایران  و آینده آن گذاشته ارزشی دارد هم‌سان اثر هابز بر آتیه اروپا. آیت‌الله باهوش حتی خدمت بزرگ دیگری کرد و آن تاسیس مجمع تشخیص مصلحت نظام بود. این یعنی پذیرش امر مصلحت. امری که می‌تواند حتی واجبات را تعطیل کند. حتی اگر شش فقیه شورای نگهبان قانونی را خلاف شرع بدانند، به حکم مصلحت چنین قانونی باید اجرا شود. این همان چیزی بود که شیعه را شیعه کرده بود، سرباز زدن از پذیرش مصلحت، کلید 1400 سال حیات هویتی شیعه است.

 

11- تطور نحوه واکنش اعاظم حوزه به اعمال خلاف شرع( و به عبارتی بهتر خلاف فهم آنان از شریعت) عمیقاً قابل بررسی است. بیست سال پیش، در اعتراض به ترجیح مصلحت تصویب قانون کار، آیت‌الله صافی گلپایگانی از دبیری شورای نگهبان استعفا کرد. همین اقدام را با واکنش حوزویان حکومتی به وقایع پس از انتخابات مقایسه کنید: یک کناره‌گیری کج‌دار و مریز از امامت جمعه شهر قم از سوی آیت‌الله جوادی آملی! چه‌قدر امر مصلحت در وجود آقایان نهادینه شده است، مشخص است. اگر این که فلان نماینده اصولگرای مجلس در فلان تشکل عالی‌مقام حوزوی گفته باشد تجاوز وجود داشته ؛ صحیح باشد و آن تشکل عالی‌مقام و اعضای بلندپایه‌اش واکنشی نشان ندهند، یعنی ملاهای ما ضرورت رعایت مصلحت را دریافته اند.

12- روزی می‌رسد که فقها می‌بینند در این نظام، از دین جز نامی نمانده است و هر روز تسامح آن‌ها باعث شده تا مصلحت یکی از احکام دینی را تعطیل کند. آن روز است که فقه به بازاندیشی در خود می‌پردازد و می‌گوید آیا واقعاً من برای تمام حوزه‌های حیات بشری از معاملات و اقتصاد و سیاست و حکومت گرفته تا عبادات نسخه دارم؟ این سرخوردگی تاریخی تنها در تداوم حکومت دینی پدیدار خواهد شد و آن زمان است که امکان شکل‌گیری قانون در معنای مدرن کلمه و پدیداری حکومت مدرن و مدرنیته ایرانی محقق می‌شود.

13- برسیم به کلیدی‌ترین نقطه بحث، یعنی وظیفه اخلاقی. از نظر شما وظیفه اخلاقی من چیست؟ من به عنوان یک حقوق‌خوان فکر می‌کنم مدرنیته ایران فقط و فقط از دل ولایت فقیه بیرون می‌آید (امکان دارد اشتباه کنم، ولی سقف فهم من تا این لحظه همین است، شاید فردا نکته جدیدی را بیابم) از طرف دیگر نمی‌توانم این ظلم‌ها را تحمل کنم. وظیفه اخلاقی من چیست؟ در بقای ولایت فقیه به همین نحو فعلی بکوشم تا این بدی حاد به خوبی محتمل ختم شود، یا این که با این کژی‌ها بجنگم، تا این بدی حاد به بدی مزمن تقلیل پیدا کند؟ دوستان می‌دانند که در این‌ ماه‌های پس از انتخابات هیچ کار خاصی انجام ندادم و دلم هم نمی‌خواست بی‌دلیل بازداشت شوم؛ علت اصلی در همین سردرگمی است، که فردا را چه کنم؟

کاش اصغر فرهادی درونم، تکلیفم را روشن می‌کرد. پایان تلخ کدام است و تلخی بی‌پایان کدام؟

پ.ن: دو ارجاع در بند هفتم وجود دارد. اول این‌که آن مصراعی که آوردم متعلق به مرحوم نجمه زارع است و دوم این که مصاحبه عباس عبدی با شرق مربوط می‌شود به 27 دی 84، آرشیو شرق نابود شده و  من نقل به مضمون کردم، حکماً بعد از چهار سال حافظه آدم عین عبارات را به خاطر نمی‌آورد.